تله دموكراسىسازى از بيرون
تجربه این کشورها نشان میدهد که مداخله خارجی و تلاش برای تغییر یا بازسازی ساختارهای سیاسی از بیرون، اغلب با چالشهای جدی همراه بوده و در برخی موارد به بیثباتی سیاسی، تضعیف نهادهای دولتی و بروز بحرانهای امنیتی و اجتماعی انجامیده است.
ازاینرو، تجربیات این کشورها را برای درک بهتر پیامدهای چنین مداخلاتی بررسی خواهیم کرد.
*مقایسه تطبیقی تجربه لیبی و عراق و افغانستان*
1️⃣ تضعیف یا فروپاشی سریع ساختار دولت مرکزی این کشورها پس از مداخله خارجی؛
2️⃣ وجود شکافهای اجتماعی، قومی یا قبیلهای در این کشورها بود؛
3️⃣ دشواری فرآیند دولتسازی و نهادسازی سیاسی پس از مداخله خارجی.
🔹*تفاوتهای ساختاری تجربه این کشورها با جمهوری اسلامی*
1️⃣ نخستین تفاوت به میزان انسجام و تداوم ساختار دولت مرکزی مربوط میشود. در عراق، افغانستان و لیبی، ساختار سیاسی تا حد زیادی به شخص حاکم یا شبکهای محدود از نخبگان سیاسی وابسته بود و نهادهای حکمرانی از استقلال و پایداری نهادی محدودی برخوردار بودند. درنتیجه با سقوط حکومت، بخش مهمی از سازوکارهای اداره کشور نیز دچار فروپاشی شد. اما در جمهوری اسلامی ساختار حکمرانی مبتنیبر مجموعهای از نهادهای تثبیتشده در حوزههای تقنینی، اجرایی و قضایی است که طی چنددهه گذشته تداوم داشتهاند. این تداوم نهادی باعث شده است که ساختار اداره کشور وابستگی کمتری به یک فرد یا گروه محدود داشته باشد؛
2️⃣دومین تفاوت مهم به انسجام سرزمینی و هویت ملی بازمیگردد. در عراق، افغانستان و لیبی تنوع قومی، مذهبی و قبیلهای در بسیاری از موارد با رقابتهای قدرت در سطح ملی پیوند خورده و در شرایط ضعف دولت مرکزی به منازعات داخلی دامن زده است. در ایران نیز تنوع قومی و فرهنگی وجود دارد، اما درمجموع نوعی هویت ملی نسبتا پایدار و تجربه تاریخی طولانی در شکلگیری دولت متمرکز وجود داشته است. این عامل در کنار شبکه اداری سراسری، به حفظ یکپارچگی سیاسی کشور کمک کرده است.
3️⃣ سومین عامل تفاوت، انسجام و سازمانیافتگی نهادهای نظامی و امنیتی است. در این کشورها که مورد مداخله خارجی قرار گرفتهاند، ساختارهای نظامی بهشدت به حکومتهای پیشین وابسته بودند و با سقوط آن حکومتها بخش مهمی از توان سازمانی خود را از دست دادند. اما در ایران نهادهای نظامی و امنیتی طی دهههای گذشته از ساختار سازمانی نسبتا منسجم و گستردهای برخوردار بودهاند و در چارچوب ساختار حاکمیتی تعریف شدهاند. این انسجام نهادی در حفظ ثبات امنیتی نقش مهمی ایفا کرده است.
4️⃣ عامل چهارم به ظرفیت حکمرانی و ساختار اداری کشور مربوط میشود. در عراق، افغانستان و لیبی پیش از مداخلات خارجی نیز دولتها با محدودیتهای جدی در حوزه ظرفیت اداری، توسعه اقتصادی و ارائه خدمات عمومی مواجه بودند. در چنین شرایطی، تضعیف دولت مرکزی بهسرعت به بحرانهای گسترده حکمرانی انجامید. اما در ایران ساختار اداری، اقتصادی و خدماتی در سطح ملی از گستردگی بیشتری برخوردار بوده و توانسته است در بسیاری از موارد تداوم عملکرد دولت را حفظ کند.
🇮🇷 متسا