حوادث دی ماه؛ هشداری برای نهادهای امنیتی همزمان با بازگشایی دانشگاه ها
بازگشایی دانشگاهها؛ ضرورت هوشیاری برای حفظ آرامش و فضای علمآموزی
با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی و بازگشت دانشجویان به دانشگاهها، حفظ آرامش محیطهای علمی باید به یکی از اولویتهای جدی مدیران دانشگاهی و نهادهای مسئول تبدیل شود. دانشگاه محل اختلافنظر و نقد است و طبیعی است که دانشجویان درباره مسائل سیاسی و اجتماعی دیدگاههای متفاوتی داشته باشند؛ اما تجربه سالهای گذشته نشان داده است که در شرایط پرتنش، یک تجمع محدود یا یک درگیری میتواند خیلی سریع از فضای دانشگاه خارج شود و به مسئلهای امنیتی و اجتماعی تبدیل شود.
این نگرانی با توجه به حوادث دیماه ۱۴۰۴ اهمیت بیشتری پیدا میکند. در آن مقطع، اعتراضات و آشوب ها از برخی دانشگاهها نیز عبور کرد و در شماری از مراکز آموزش عالی تجمعهایی شکل گرفت. گزارشهای منتشرشده درباره آن حوادث نشان میدهد که پروندههای متعددی در دانشگاهها تشکیل شد و بخشی از آنها همچنان در مسیر رسیدگی انضباطی یا قضایی قرار داشته است.
از طرف دیگر، درباره سرنوشت برخی بازداشتشدگان نیز روایتهای متفاوتی منتشر شده است؛ از آزادی کوتاهمدت برخی دانشجویان تا ادامه رسیدگی به پروندههای قضایی و انضباطی. برای نمونه، در همان روزهای نخست دیماه خبر آزادی تعدادی از دانشجویان بازداشتشده منتشر شد. بنابراین نمیتوان درباره همه پروندهها یک حکم واحد صادر کرد و لازم است وضعیت هر فرد بر اساس پرونده و رأی قطعی او بررسی شود.
برخی احکام صادره نیز از باز دارندگی لازم برخوردار نبوده و به نظر نمایشی می رسند، امری که احتمال گسترش رفتارهای پرخاشگرانه و خشونت آمیز توسط دانشجویان را پررنگتر می کند.
مسئله اصلی، بازدارندگی و اجرای دقیق قانون است
یکی از مشکلاتی که باید مورد توجه قرار گیرد، فاصله میان رفتارهای پرهزینه و مجازاتهای تعیینشده است. اگر در مواردی فردی مرتکب خشونت، تخریب، تهدید یا توهین مجرمانه شده باشد اما رسیدگی قضایی طولانی، نامشخص یا فاقد بازدارندگی تلقی شود، این تصور میتواند شکل بگیرد که هزینه چنین رفتارهایی پایین است.
از سوی دیگر، برخورد بدون تفکیک میان اعتراض مسالمتآمیز و رفتار مجرمانه نیز میتواند نتیجه معکوس داشته باشد. حفظ امنیت دانشگاه الزاماً به معنای برخورد گسترده با دانشجویان نیست؛ بلکه به معنای آن است که قانون درباره همه، بدون توجه به جایگاه خانوادگی، سیاسی یا اجتماعی افراد، یکسان اجرا شود.
در همین چارچوب، ادعاهایی نیز درباره وجود نسبتهای خانوادگی میان برخی افراد متهم به توهین یا رفتارهای تحریکآمیز با بعضی فرماندهان و چهرههای نظامی مطرح شده است. چنین ادعاهایی تا زمانی که با اسناد معتبر تأیید نشوند، نباید بهعنوان واقعیت منتشر شوند؛ اما اصل موضوع قابل بررسی است: آیا قانون در پروندههای مشابه برای همه افراد بدون استثنا اجرا شده است یا نه؟
پاسخ روشن به این سؤال، خود میتواند بخش مهمی از بازدارندگی باشد.
دانشگاه نباید دوباره به میدان درگیری تبدیل شود
دانشگاه در شرایط فعلی بیش از هر زمان دیگری به آرامش نیاز دارد. کشور با مسائل اقتصادی، اجتماعی و امنیتی متعددی روبهروست و دانشگاهها باید بتوانند در چنین شرایطی به تولید علم، پژوهش و تربیت نیروی متخصص ادامه دهند.
البته نمیتوان انتظار داشت دانشجو نسبت به جامعه بیتفاوت باشد. نقد و اعتراض، در چارچوب قانون، بخشی از حیات اجتماعی دانشگاه است. مسئله زمانی آغاز میشود که تجمعها به خشونت، تخریب، تهدید، درگیری میان گروههای دانشجویی یا اختلال عمدی در فعالیت آموزشی تبدیل شود.
در چنین شرایطی، دستگاههای مسئول باید قبل از وقوع بحران، نه بعد از آن، نشانههای تنش را شناسایی کنند.
راهکار چیست؟
نخست، لازم است وضعیت پروندههای حوادث دیماه ۱۴۰۴ بهصورت شفاف و قانونی تعیین تکلیف شود. بلاتکلیفی طولانیمدت پروندهها، چه به نفع متهم باشد و چه علیه او، برای فضای دانشگاه مناسب نیست.
دوم، میان اعتراض قانونی و رفتار مجرمانه مرز روشنی گذاشته شود. دانشجویی که اعتراض مسالمتآمیز دارد نباید با فردی که مرتکب خشونت یا تخریب شده در یک سطح دیده شود.
سوم، دانشگاهها باید سازوکار مشخصی برای مدیریت تجمعها و اختلافات داشته باشند تا یک اختلاف محدود میان چند دانشجو به درگیری گسترده تبدیل نشود.
چهارم، ادعاهای مربوط به تبعیض، نفوذ یا حمایت از افراد به دلیل روابط خانوادگی نیز باید در صورت وجود مستندات، بدون ملاحظه بررسی شود. امنیت زمانی پایدار میشود که دانشجو احساس کند قانون برای همه یکسان است.
پنجم: آموزش لازم برای پرهیز از جوزدگی و اهمیت به دستورالعمل های دشمن با شناسنامه ایران، امری ضروری است که باید نهادهای امنیتی و دانشگاهی برای آن چاره اندیشی کنند.
و در نهایت، نهادهای امنیتی باید هوشیار باشند اما واکنشی و شتابزده عمل نکنند. رصد تهدیدهای واقعی، شناسایی عوامل خشونت و پیشگیری از سازمانیافتگی اقدامات مجرمانه ضروری است؛ اما تبدیل فضای دانشگاه به محیط دائماً امنیتی میتواند خود به افزایش تنش کمک کند.
در شرایط جنگی کشور و وضعیت نابسامان نه جنگ نه صلح! احتمال برنامه ریزی دشمن برای به آشوب کشاندن دانشگاه و بسط آن به کل کشور بسیار محتمل است. بنابراین جای هیچ مسامحه ای با عاملان جنایات و خشونت های قبلی در دانشگاه ها نه از جانب مسئولان و نه از جانب نهادهای امنیتی پذیرفتنی نیست.
بازگشایی دانشگاهها نباید آغاز فصل تازهای از درگیری باشد. هدف اصلی باید این باشد که دانشگاه دوباره به همان جایی تبدیل شود که باید باشد: محیط علم، پژوهش، نقد و تربیت نیروی متخصص؛ نه میدان تسویهحساب سیاسی و نه صحنه آشوب و خشونت.